Fayyaa-Dayi

‎👑 Mootota Yunaayitid Kingidam (1707–1900) .
‎
‎ Mootittii Anne, mootii jalqabaa Yunaayitid Kingidam irraa kaasee hanga bulchiinsa mootittii Viktooriyaa yeroo dheeraatti, seenaan mootii Biriteen ka'umsa saboota addunyaa irratti dhiibbaa guddaa qaban keessaa tokko boce. 🇬🇧
‎
‎ Mootii UK isa kamtu seenaa irratti dhiibbaa guddaa geessise jettanii yaaddu?
‎
‎ 📚 Maddi Galmee Seenaa
‎ 🌍 Dhugaa Dhugaa
‎
‎

‎👑 MOOTUMMAA ADDUNYAA KEESSATTI DURII
‎
‎ Mana Impaayera Jaappaan irraa kaasee hanga Impaayera Khmer durii, mootonni kun seenaa mootii jaarraa hedduudhaaf, duudhaa sirna mootummaa fi hambaa aadaa calaqqisiisu.
‎
‎ Hundeeffama aadaa Jaappaan Dh.K.D bara 660 yoo ta’u, seenaan mootii Kaamboodiyaa ammoo Impaayera Khmer wajjin walitti dhufeenya guddaa qaba. Mootummoonni biroo kan akka Deenmaark, Noorweey, Siwiidinii fi Morookoos hundee isaanii jaarraa hedduu duubatti kan diriire dha.
‎
‎ ⚠️ Hubachiisa seenaa: Guyyoonni agarsiifaman guyyoota hundeeffama aadaa, mootummoota jalqabaa, ykn ka’umsa seenaa bakka bu’u-jiraachuu sirna mootummaa ammayyaa addaan hin cinne ta’uun dirqama miti. Mootummoonni tokko tokko jijjiiramni sirna mootummaa, gamtaa siyaasaa ykn yeroowwan mootii hin qabne ni mudataniiru.
‎
‎ Mootummoota adda addaa, hambaa waliinii.
‎
‎ Durii Addunyaa Mootii Durii Jaappaan Khmer Seenaa Seenaa Aadaa Awurooppaa
‎
‎

🔴 BREAKING: Pireezidaantiin Kooriyaa Kibbaa Lee Jae Myung marsaa lammataa aangoo irra akka turu barbaaduuf yaada akka hin qabne dubbatan, kunis heera mootummaa amma jiruun dhorkaadha.

🔴BREAKING: Lammiin Kooriyaa Kaabaa Kim Yo Jong shaakala waraanaa Ameerikaan durfamu “madda ijoo” waldhabdee Peeniinsulaa Kooriyaa irratti hammaatu ta’uu ibsuun, Kooriyaan Kaabaa yoo nageenyi ishee sarbame “karaa jiru hunda sochoositi” jechuun akeekkachiisan jechuun Rooyitars gabaaseera.

‎🌍 SEENAA ADDUNYAA KEESSATTI IMPAAYIROOTA 5ffaa 🗺️
‎
‎ Impaayera Roomaa fi Moongool irraa kaasee hanga Impaayera Ingilizii, Otomaan fi Qing — naannoo isaanii, sarara yeroo fi hoggantoota beekamoo kaartaa barnootaa tokko keessatti qoradhu.
‎
‎ 📚 Seenaa • Ji'ograafii • Impaayera • Kaartaa Addunyaa
‎
‎ Addunyaa Seenaa
‎
‎

‎🔥 MOOTUMMAA AMANIRENAS: MOOTUMMAA AFRIIKAA KAN ROME AANGOO ISAATIIF LALLEESSE
‎
‎ Seenaa keessatti impaayera humna guddaa qaban keessaa tokko yoo mormame hoo—mootummaa Awurooppaa kan biraatiin osoo hin taane, mootittii Afrikaa Mootummaa Kuush irraa dhufte tokkoon?
‎
‎ Waggoota 2,000 oliin dura yeroo Roomaan galaana Meditiraaniyaanii fi Kaaba Afrikaa keessa babal’achaa turtetti, mootittii Kuush humna guddaa qabdu Amanirenas jedhamtu, saba ishee geggeessitee Impaayera Roomaa irratti waraana geggeessite.
‎
‎ Mootummaan ishee Kush, bakka amma Sudaan jedhamtutti kan hundaa'e yoo ta'u, wiirtuun siyaasaa ishee Meroë ture. Akkasumas Roomaan Gibxii irraa gara kibbaatti yeroo dhiibdu, Amanireenas naannoon mootummaa ishee akka badu qofa hin ilaalle.
‎
‎ Isheenis ofirraa ittiste.
‎
‎ 👑 AMANIRENAS EENYU TURE?
‎
‎ Amanireenas dhuma jaarraa tokkoffaa Dh.K.D.tti bulchaa Kuush ykn Kandake ture. Kandake maqaa dubartoonni humna guddaa qaban mana mootii Kush*te itti fayyadaman ture.
‎
‎ Kan nama dhibu, seenaan jireenyaa dhuunfaa ishee baay’een isaa mirkanaa’aa miti sababiin isaas afaan Meroitic ammallee baay’inaan waan hin hiikamneef. Guyyoonni sirrii bulchiinsa ishee illee falmisiisaa ta'a.
‎
‎ Garuu ragaan arkiyooloojii fi seenaan Roomaa giddu galeessa waldhabdee Kuush fi Roomaa gidduutti Dh.K.D bara 20moota keessa ishee kaa’a. Isteelaan Siidaa Meerooyitii naannoo Meerooyitti argamu Hamadab keessatti argame, dhugumatti maqaa Amanirenas fi Akinidad moggaasa.
‎
‎ Seenaan ishee immoo yeroo Roomaan suuraa sana seentu waan addaa ta'a.
‎
‎ ⚔️ ROOMII GARA EGYPT GARAA JIJJIITTEE
‎
‎ Dh.K.D bara 30tti, Gibxii Kiliyoopaatraa 7ffaa fi Maark Antooniin moʼamuu isaanii hordofee qabeenya Roomaa taate.
‎
‎ Sunis Impaayera Roomaa kallattiin Mootummaa Kuush cinatti fide.
‎
‎ Kushootaaf, kun jijjiirraa bulchitoota Gibxii qofa hin turre. Roomaan jiraachuun ishee madaallii siyaasaa fi dinagdee naannichaa balaadhaaf saaxilee ture.
‎
‎ Achiis, Dh.K.D naannoo bara 24⁠tti humnoonni Kuush naannoo Roomaan toʼatame irratti haleellaa guddaa jalqaban.
‎
‎ Akka maddeen Roomaa durii ibsutti humnoonni Kush*te Syene (Aswan ammayyaa), Elephantine fi Philae kibba Gibxii keessatti qabataniiru. Siidaawwan Roomaa irratti haleellaan kan raawwatame siʼa taʼu, hidhamtoonni ni fudhataman.
‎
‎ Yeroon isaa barbaachisaa ture.
‎
‎ Humnoonni Roomaa duula bakka biraatti godhameen diriirfamaniiru, kunis Kushoonni akka rukutan carraa kenneera.
‎
‎ Isaanis ni fudhatan.
‎
‎ 🗿 WAAKKA ROOMAA SALPHISEE
‎
‎ Kutaawwan seenaa kana keessatti baay’ee dinqisiisoo ta’an keessaa tokko Emperor Augustos kan ilaallatudha.
‎
‎ Yeroo haleellaa Kushiin raawwatametti, siidaawwan mootummaa Roomaa meeshaalee naannoo Roomaan toʼatame irraa fudhataman keessaa tokko turan.
‎
‎ Mataan sibiila diimaa Awugusxoos argisiisu tokko dhuma irratti magaalaa guddoo Kushii Merooy jedhamtutti argame.
‎
‎ Mataan kun naannoo seensa mana qulqullummaa tokkoo jalatti kan awwaalame fakkaata.
‎
‎ Mee maal jechuu akka taʼe yaadi.
‎
‎ Kun salphaatti sibiila diimaa hin turre.
‎
‎ Innis fakkii mootii Roomaa ture—fuula humna mootii Roomaa—miila namoota iddoo qulqulluu Kushii seenan jala kaa’amee ture.
‎
‎ Muuziyeemii Biriteen mataan kun siidaawwan impaayera yeroo weerara Kushiin fudhataman keessaa tokko ta’uu akka danda’u hubata, haalli sirrii ta’e garuu dhimma hiika hayyootaa ta’ee hafeera.
‎
‎ Mallattoo qaamaa humna guddaa qabu kan waldhabdee Kushii fi Roomaa lubbuun hafe keessaa isa tokkodha.
‎
‎🛡️ ROME DEEBII RUGAATE
‎
‎ Roomaan haleellaa kana salphaatti tuffachuu hin dandeenye.
‎
‎ Bulchaan Roomaa Gibxii Gaayyoos Peetrooniyoos haleellaa faallaa qopheesse.
‎
‎ Humnoonni Roomaa gara kibbaatti gara naannoo Kushii dhiiban.
‎
‎ Qubsuma hedduu qabatanii, dhuma irrattis wiirtuuwwan amantii fi siyaasaa Kuush waliin walqabatan keessaa isa tokko kan taate Naapaataa gahan.
‎
‎ Naapaataan haleelamee hojiirraa ari'ame.
‎
‎ Sana booda waraanni Roomaa gara kaabaatti of duuba deebi’ee, guutummaa mootummaa Kushii mo’achuuf yaaluu mannaa ejjennoowwan gara kaabaatti fagoo jiran hundeessuun cimseera.
‎
‎ Garaagarummaan kun dhimma qaba.
‎
‎ Roomaan lola barbaachisaa taʼe injifatteetti—garuu Kuush hin moʼanne.
‎
‎ Mootummaan Kushii lubbuun hafe.
‎
‎ 👑 AMANIRENAS Harka hin kennine
‎
‎ Waldhabdeen kun kan xumurame haleellaa Roomaa Naapaataa irratti raawwataniin booda qofa miti.
‎
‎ Humni Kush*te gara lolaatti deebi'e.
‎
‎ Tilmaamaan Dh.K.D.
‎
‎ Warri Roomaa ittisa isaanii cimsan.
‎
‎ Waldhabdeen kun yeroo hin murtoofneef akka itti fufu hayyamuu mannaa, dhuma irratti mariin itti aanee dhufe.
‎
‎ Bakka bu’oonni Kush*te warra Roomaa wajjin kan mari’atan yoo ta’u, waldhabdeen kun qubsuma walabummaa Kush*te eeguun xumurame.
‎
‎ Seenaa Amanireenas ilaalchisee dhugaawwan barbaachisoo ta’an keessaa tokko kanuma:
‎
‎ Roomaan Kuush gara bulchiinsa Roomaa hin jijjiirre.
‎
‎ 🤝 NAGAA ROOMA WALIIN
‎
‎ Qubsumni dhumaa yeroo baay’ee Waliigaltee Saamos wajjin kan walqabatu yoo ta’u, akka waliigalaatti naannoo bara 21–20 Dh.K.D., haa ta’u malee seenaan durii fi hayyummaan ammayyaa bal’ina tokko tokko irratti garaagarummaa qaba.
‎
‎ Warri Roomaa naannoo kaaba daangaa haaraa sanaa toʼannaa jala kan turan siʼa taʼu, Kuush immoo mootummaa ishee gara kibbaatti fagoo jiru toʼachuu qaba ture.
‎
‎ Waldhabdeen kun waan Roomaan seenaa ishee keessatti irra deddeebitee baratte argisiise:
‎
‎ Naannoo moʼachuun waan tokko ture. Itti qabachuun waan biraa ture.
‎
‎ Kush baayʼee sodaachisaa ture—lafti kibbaa immoo baayʼee rakkisaa fi tarsiimoodhaan baasii guddaa kan baasu ture—Roomaan mootummaa sana salphaatti xuuxuu hin dandeenye.
‎
‎ Nagaan bu’aa kanaan argame hariiroo Gibxii Roomaa fi Kuush gidduu jiru yeroo dheeraaf tasgabbeessuuf gargaareera. Muuziyeemii Meetroopoolitaan qubsumni kun tilmaamaan jaarraa sadiif nagaa humnoota lamaan gidduutti uumamuuf gumaacha akka qabu ibsa.
‎
‎
‎
‎
‎ 🏺 GARUU SEENAA KAN BIRAAN JIRA
‎
‎ Seenaan barreeffamaa waldhabdee kanaa kan lubbuun hafe irra caalaan isaa barreessitoota Roomaa ykn Giriikoo-Roomaa irraa kan argamedha.
‎
‎ Sun rakkoo seenaa guddaa uuma.
‎
‎ Ibsa Roomaa waa’ee Kushii qabna-garuu barreeffamoonni Meroitic ammallee guutummaatti waan hin hiikamneef gama Kush*te irra deebi’anii ijaaruun baay’ee rakkisaadha.
‎
‎ Kana jechuun barreessitoonni seenaa ibsa Roomaa hunda salphaatti gatii fuulaatti fudhachuu hin danda’an.
‎
‎ Ragaan adda taʼe tokko, isteela Hamadab jedhamu yoo taʼu, inni Amanirenas fi Akinidad kan agarsiisu yoo taʼu, barreeffama dheeraa Meroitic kan of keessaa qabudha.
‎
‎ Barreeffamni kun hiika guutuu isaatiin baay’inaan kan hin dubbifamne ta’us, maqaan Amanirenas fi Akinidad adda baafamuu danda’a. Hayyoonni siidaan kun waldhabdee Kushii fi Roomaa wajjin walqabatee jiraachuu mala jedhanii amanu.
‎
‎ Kanaafuu galmeen seenaa nama hawwata—fi guutuu miti.
‎
‎ 🔥 AMANIRENAS MAALIIF BARBAACHISAA
‎
‎ Seenaan Amanireenas lola tokko caalaa guddaadha.
‎
‎ Afrikaan durii mootummoota humna guddaa qaban kanneen humnoota impaayera addunyaa gurguddoo waliin wal-dura dhaabbachuu danda’an of keessaa akka qabdu agarsiisa.
‎
‎ Mootummaan Kuush hawaasa naannoo biraa gaaddidduu Gibxii keessa jiraatu qofa hin turre.
‎
‎ Bulchitoota mataa isaa, dhaabbilee siyaasaa, duudhaa amantii, toora dinagdee, humna waraanaa, ijaarsa siidaa fi aadaa mootii qaba ture.
‎
‎ Yeroo Roomaan naannoowwan gurguddaa keessa babalʼachaa turtettis, Kuush of dandaʼee itti fufte.
‎
‎ Amanireenas namoota diddaa sanaan walqabatan keessaa tokko ta’e.
‎
‎ 👑 MOOTUMMAA KAN ROOMAA FAALLAA DHAABBATE
‎
‎ Amanireenas gara superhero seenaan jireenyaa isaa guutuun beekamutti jijjiiruuf of eeggannoo gochuu qabna.
‎
‎ Hin ta'u.
‎
‎ Jireenya ishee bal'inaan hin beeknu.
‎
‎ Lolli hundi akkamitti akka raawwatame sirriitti hin beeknu.
‎
‎ Akkasumas seenaan beekamoo tokko tokko waa’ee ishee—keessumaa waa’ee isheen dhuunfaan lola adda ta’e irratti akka lolte himannaan diraamaa ta’e—waan ragaaleen lubbuun hafan haala amansiisaa ta’een mirkaneessuu danda’an bira darba.
‎
‎ Garuu wanti jabeessee deggerame nama dinqisiisa:
‎
‎ Mootittiin Kushii tokko Gibxii Roomaa wajjin waldhabdee guddaa uumame giddu galeessa turte.
‎
‎ Humnoonni Kushii Gibxii kan Roomaan toʼattu weeraran.
‎
‎ Humnoonni Roomaa naannoo Kushii keessa gad fageenyaan haaloo baʼan.
‎
‎ Naapata irratti haleellaan raawwatame.
‎
‎ Kush mootummaa walaba ta'ee lubbuun hafe.
‎
‎ Dhuma irrattis Roomaa fi Kuush nagaa buusuuf mari’atan.
‎
‎ Ragaan Muuziyeemii Biriteen walitti dhufeenya qaamaa adda ta'e bara bulchiinsa Amanirenas fi waldhabdee gidduu jirus ni eega: isteelaan siidaa maqaa ishee moggaasee fi mataa sibiila diimaa Awugusxoos kan boojuu Kush*te wajjin walqabate.
‎
‎ Kanaafuu yeroo itti aanutti namni tokko Afrikaan durii mootummoota humna guddaa Roomaa mormuu danda’an akka hin qabne yeroo sitti himu, Amanirenas of Kush yaadadhu.
‎
‎ Sababni isaas, daangaawwan ammayyaa Sudaan osoo hin jiraatin yeroo dheeraa dura, mootittii Kushii fi mootummaan ishee daangaa kibba Roomaa irra dhaabbataniiru—
‎
‎ Roomaan immoo mari’achuu qabdi turte. 👑⚔️🌍
‎
‎ 💬 GAAFFII ISINIIF:
‎
‎ Osoo Amanireenas taatee, Roomaa loluu itti fuftaa turte—ykn kanaan dura nagaa buusuuf mari’attaa turtee?
‎
‎ 👇 Deebii keessan commentiin naaf himaa.
‎
‎ Hubachiisa seenaa: Guyyoonni, eenyummaan fi ibsi tokko tokko waa’ee waraana Kush*te-Roomaa falmisiisaa ta’ee jira sababiin isaas afaan Meroitic ammallee guutummaatti waan hin hiikamneef. Seenaan armaan olii taateewwan akka gaariitti mirkanaa’an hiika irraa adda baasee ibsa.  jechuun ni danda’ama
‎

‎Mootota Mootota Dachaa Dhalatan 👑
‎
‎ Seenaa mootummaa Ingilizii fi Ingilizii keessatti mootonni tokko tokko daa’ima tokkoo ol kan qaban yoo ta’u, dhuma irrattis gonfoo kana uffatu.
‎
‎ Jaarraa 11ffaa keessa injifannoo Noormaan irraa kaasee hanga mootummaa Ingilizii jaarraa 20ffaatti maatiin moototaa kun daandii gara teessootti geessu baayyee adda ta’e mudataniiru. Yeroo tokko tokko ilmaan lama wal duraa duubaan mootii taʼaniiru. Kaan keessatti ilmaan dhiiraas ta’e ijoollee durbaa mootota bulchaa turan ta’aniiru.
‎
‎ Mootota torba ijoolleen isaanii itti fufanii mootota Ingilaandi, Biriteen ykn Yunaayitid Kingidam ta’an kunooti.
‎
‎ --- .
‎
‎ Wiliyaam I — Abbaa Wiliyaam 2ffaa fi Heenrii I
‎
‎ Wiliyaam I, Wiliyaam mo’ataa jedhamuun kan beekamu, waxabajjii 14 bara 1066 lola Hastings irratti mootii Haarold Godwinson erga injifatee booda teessoo Ingilizii kan argate yoo ta’u, bara sana guyyaa ayyaana masqalaa Westminster Abbey keessatti mootii Ingilaandi ta’ee gonfoo itti moggaafame.
‎
‎ Wiiliyam biyya amma kaaba Faransaay jedhamtu Noormaandii irraa dhufe. Innis Matilda kan Flanders fuudhe, ijoollee hedduu kan godhatan yoo ta'u, isaanis ijoollee dhiiraa sadii kanneen walduraa duubaan namoota barbaachisoo ta'an dabalatee: Roobart Kurtoosii, Wiliyaam Ruufusii fi Heenrii Biyookleark.
‎
‎ Wiliyaam 1ffaan Adoolessa 9, 1087 Noormaandii, Ruwaan keessatti yeroo duʼu, naannoon isaa ilmaan isaatiif qoodamee ture. Roobart Noormaandii kan fudhate yoo ta’u, Wiliyaam Ruufus ammoo Wiliyaam 2ffaa ta’ee Mootii Ingilaandi ta’e. Heenrii inni quxisuun jalqaba irratti maallaqa guddaa argate.
‎
‎ Haalli kun bara 1100tti jijjiirame.Wiiliyaam 2ffaan balaa adamsaa New Forest, Hampshire keessatti Hagayya 2 du'e. Mucaa seera qabeessa isa bakka bu'u hin dhiisne. Heenrii carraa argatetti fayyadamee mootii Heenrii 1ffaa taʼe.
‎
‎ Kanaaf Wiliyaam Injifataan abbaa mootota Ingilizii lamaa ture:
‎
‎
‎
‎ Wiliyaam 2ffaa — 1087–1100
‎ Heenrii I — 1100–1135
‎
‎ Obbolaan lamaan kun wal duraa duubaan mootota ta'an, Heenrii kallattiin gonfoo abbaa isaa irraa kan hin dhaalne ta'us.
‎
‎ --- .
‎
‎ Heenrii 2ffaa — Abbaa Riichaard 1ffaa fi Yohaannis
‎
‎ Jaarraa tokko booda jechuun ni danda’ama, maatii Heenrii 2ffaa keessattis haala wal fakkaatuun mul’ateera.
‎
‎ Heenrii bara 1154tti mootii kan taʼe siʼa taʼu, bulchitoota sirna mootummaa Pilaantagenet isa jalqabaa keessatti humna guddaa qaban keessaa tokko ture. Gaa'elli inni Eleenor ishee Aquitaine waliin godhe naannolee gurguddoo Faransaayitti argaman waliin kan isa qunnamsiise yoo ta'u, ijoolleen isaanii siyaasa Awurooppaa keessatti namoota giddu galeessaa ta'an.
‎
‎ Ilmaan Heenrii fi Eleenor keessaa lama dhuma irratti mootii Ingilaandi ta'an: Riichaard fi Joon.
‎
‎ Riichaard bara 1189tti mootii Riichaard 1ffaa kan Riichaard onnee Leencaa jedhamuun beekamu ta'e.Lola Fannoo Sadaffaa fi duula Salaadiin irratti raawwateen beekamaa ta'e.
‎
‎ Riichaard bara bulchiinsa isaa harka caalu Ingilaandiin alatti dabarseera. Ebla 6 bara 1199 Aquitaine keessatti Châlus keessatti erga masaraa tokko marfamee booda madaa'ee du'e.
‎
‎ Riichaard ilma seera qabeessa lubbuun hafe tokkollee teessoo kana dhaalu hin dhiisne. Kanaaf obboleessi isaa quxisuun Yohaannis bara 1199tti mootii taʼe.
‎
‎ Heenrii 2ffaan abbaa warra:
‎
‎ Riichaard I — 1189–1199
‎ Yohaannis — 1199-1216
‎
‎ Ammas ilmaan mootii tokkoo lama wal duraa duubaan mootii ta’an.
‎
‎ Hariiroon Heenrii 2ffaa fi ilmaan isaa gidduu jiru yeroo hunda nagaa hin turre. Ilmaan isaa hedduun yeroo fincila bara 1173–1174 isa irratti fincilan, waldhabdeen kun haadha isaanii Eleenor of Aquitaine illee hirmaachise.
‎
‎ --- .
‎
‎ Heenrii 8ffaa — Abbaa Edwaard 6ffaa, Meerii 1ffaa fi Elizaabeet 1ffaa
‎
‎ Henrii 8ffaan tarii tarree kana keessatti fakkeenya beekamaa ta’uu danda’a.
‎
‎ Heenrii bara 1509tti Mootii Ingilaandi ta'ee hanga bara 1547tti du'aatti bulche.Bulchiinsi isaa seenaa amantii fi siyaasaa Ingilizii jijjiire, kunis aangoo phaaphaasii irraa addaan cituu fi Haaromsa Ingilizii dabalatee ture.
‎
‎ Ijoollee Heenrii keessaa sadii dhuma irratti mootota taʼan.
‎
‎ Edwaard 6ffaan ilma Heenrii 8ffaa fi Jeen Siimoor ture. Bara 1537 masaraa Hampton Court keessatti kan dhalate Edward, bara 1547tti abbaan isaa erga du'ee booda umurii isaa waggaa sagal qofatti mootii ta'e.
‎
‎ Bara bulchiinsa Edwaard haaromsa Pirootestaantii dabalataa kan agarsiise yoo ta'u, garuu 6 July 1553 ijoollee malee du'e.
‎
‎ Rakkoon walduraa duubaa itti aansee kan dhufe yoo ta'u, Giiftii Jeen Gireey kan hirmaachise yoo ta'u, obboleettiin walakkaa Edwaard Meerii garuu dhuma irratti teessoo mootummaa kana mirkaneessite.
‎
‎ Meerii I, intalli Heenrii 83ffaa fi Kaatiriin Araagoon bara 1553tti mootittii taate.Bulchiinsi ishee amantii Kaatolikii Roomaa Ingilaanditti deebisuuf yaalii goote.
‎
‎ Maariyaam bara 1558tti ijoollee malee kan duute siʼa taʼu, gonfoon kun obboleettiishee Elizaabeet intala Heenrii 83ffaa fi Anne Boleyn jedhamtutti darbe.
‎
‎ Elizaabeet 1ffaan Adoolessa 17, 1558 mootittii kan taate siʼa taʼu, gara waggaa 45 bulcheera. Bara bulchiinsa ishee bara 1588tti Armada Ispeen mo'amuu fi aadaan Elizaabeet dagaaguu kan dabalatu ture.
‎
‎ Elizaabeet bara 1603tti ijoollee malee kan duute siʼa taʼu, kunis sirna mootummaa Tuudar xumura argamsiiseera.
‎
‎ Kanaaf Heenrii 8ffaan abbaa mootota sadii ture:
‎
‎ Edwaard 6ffaa — 1547–1553
‎ Maariyaam I — 1553–1558
‎ Elizaabeet I — 1558–1603
‎
‎ Kunis garee kana keessatti Heenrii 83ffaa mootii ijoolleen isaa sadan hundi isaanii mootota Ingilaandi ta’an qofa isa taasisa.
‎
‎ --- .
‎
‎ Chaarlis I — Abbaa Chaarlis 2ffaa fi Yaaqoob 2ffaa
‎
‎ Akkaataan walfakkaataan kun ammas bara bulchiinsa Istuwaart keessatti mul’ateera.
‎
‎ Chaarlis 1ffaan bara 1625tti Mootii Ingilaandi ta’e.Bulchiinsi isaa waldhabdeen cimaan mootummaa fi Paarlaamaa gidduutti uumame, dhumarratti Waraana Biyya keessaa Ingiliziitti geesseera.
‎
‎ Chaarlis Waayit Haal, Landanitti Guraandhala 30, 1649 ajjeefame.Sirni mootummaa haqamee, Ingiliiz bara Koomanwelt seente.
‎
‎ Ilmi isaa Chaarlis waggoota dheeraaf baqataa ture. Bara 1660tti sirni mootummaa deebi'ee Chaarlis mootii Chaarlis 2ffaa ta'ee gara Ingiliziitti deebi'e.
‎
‎ Chaarlis 2ffaan hanga bara 1685tti bulche.Ijoollee seeraan alaa hedduu qaba ture, garuu daa'ima seera qabeessa lubbuun hafe kan isa bakka bu'uu danda'u hin qabu ture. Fulbaana 6 bara 1685 yeroo du'u gonfoon kun gara obboleessa isaa quxisuu Jeemsitti darbe, innis Yaaqoob 2ffaa ta'e.
‎
‎ Kanaaf Chaarlis 1ffaan abbaa mootota lamaa ture.
‎
‎ Chaarlis 2ffaa — 1660–1685
‎ Yaaqoob 2ffaa — 1685–1688
‎
‎ Dhimmi kun Wiliyaam 1ffaa fi Heenrii 2ffaa irraa kan adda ture sababiin isaas ilmaan Chaarlis 1ffaa battaluma sanatti abbaa isaanii bakka hin buune. Gara waggaa kudha tokkoo mootummaan mootii hin taane du'a Chaarlis 1ffaa fi Deebi'ee dhaabuu bara 1660 adda baase.
‎
‎ --- .
‎
‎ Yaaqoob 2ffaa — Abbaa Maariyaam 2ffaa fi Anne
‎
‎ Yaaqoob 2ffaan tarree kana keessatti bakka argachuun isaaf mala sababiin isaas ijoolleen durbaa isaa lama mootota bulchaa turan waan ta’aniif.
‎
‎ Jeems bara 1685tti mootii kan taʼe taʼus, amantiin isaa Kaatolikii fi imaammanni amantii isaa waldhabdeen siyaasaa akka dabalu uume. Yeroo Warraaqsa Ulfinaa bara 1688 Ingilizii baqatee teessoo mootummaa dhabe.
‎
‎ Intalli isaa hangafti Meerii Pirootestaantii fi haadha warraa Wiliyaam nama Ooriingi ture. Bara 1689tti Paarlaamaan gonfoo kana Wiliyaamii fi Meerii akka abbaa biyyummaa waliinii ta'aniif dhiheesse. Maariyaam Maariyaam 2ffaa taatee hanga bara 1694tti du'utti moote.
‎
‎ Wiliyaam 3ffaan bara 1702tti erga duʼee booda, gonfoon kun intala quxisuu Jeems 2ffaa, Anne jedhamtutti darbe.
‎
‎ Anne bara 1702tti Mootittii Ingilaandi taate.Gocha Gamtaa bara 1707tti hordofuun mootii jalqabaa Mootummaa Biriteen Guddittii haaraa uumame taate. Hanga bara 1714tti bulchite.
‎
‎ Kanaaf Yaaqoob 2ffaan abbaa mootota bulchaa turan lamaa ture:
‎
‎
‎
‎ Maariyaam 2ffaa — 1689–1694
‎ Anne — bara 1702-1714
‎
‎ Keessattuu intalli lamaan isaaniiyyuu teessoo mootummaa kallattiin Yaaqoob 2ffaa irraa waan hin dhaalleef seenaan isaanii kan hin baratamnedha. Lamaanuu erga abbaan isaanii aangoo irraa ka'ee fi qubsuma heera mootummaa haaraa walduraa duubaan bulchu jalatti mootii ta'an.
‎
‎ --- .
‎
‎ Joorji 3ffaa — Abbaa Joorji 4ffaa fi Wiliyaam 4ffaa
‎
‎ Joorji 3ffaan bara 1760tti mootii kan ta'e yoo ta'u, boodarra gamtaa siyaasaa Biriteen Guddittii fi Ayerlaandi hordofuun mootii Yunaayitid Kingidam ta'e.
‎
‎ Joorji 3ffaa fi mootittii Shaarlote ijoollee 15 kan qaban yoo ta'u, maatiin isaanii seenaa Biriteen keessatti maatii mootii gurguddoo keessaa tokko taasiseera.
‎
‎ Ilmaan isaanii lama dhuma irratti mootii taʼan.
‎
‎ Ilmi isaanii angafaa Joorji, Prinsi Weels, erga abbaan isaa du'ee booda bara 1820tti Joorji 4ffaa ta'e. Duraanis bara 1811 irraa eegalee Prinsi Rejentii ta'uun tajaajilaa ture.
‎
‎ Joorji 4ffaan mucaa seera qabeessa tokko kan qabdu yoo ta'u, Giiftii Shaarlote jedhamtu, garuu bara 1817tti yeroo da'umsaa duute.Mucaa lubbuun hafe tokkollee hin dhiifne.
‎
‎ Joorji 4ffaan bara 1830tti yeroo duʼu, gonfoon kun gara obboleessa isaa quxisuu Wiliyaam isa Wiliyaam 4ffaa taʼetti darbe.
‎
‎ Wiliyaam kanaan dura humna galaanaa mootii keessatti tajaajilaa kan ture yoo ta'u, "Mootii Dooniin" jedhamuun beekame. Hanga bara 1837tti bulche.
‎
‎ Wiliyaam IV mucaa seera qabeessa lubbuun hafe hin qabu ture. Erga inni du'ee booda gonfoon kun gara intala obboleessa isaa Viiktooriyaatti darbe.
‎
‎ Kanaaf Joorji 3ffaan abbaa mootota lamaa ture:
‎
‎ Joorji 4ffaa — 1820–1830
‎ Wiliyaam IV — 1830–1837
‎
‎ Ammas ilmaan mootii tokkoo lama wal duraa duubaan mootii ta’an.
‎
‎ --- .
‎
‎ Joorji 5ffaa — Abbaa Edwaard 8ffaa fi Joorji 6ffaa
‎
‎ Fakkeenyi dhumaa jaarraa 20ffaa keessa nu geessa.
‎
‎ Joorji 5ffaan bara 1910tti mootii ta'ee yeroo Waraana Addunyaa Tokkoffaa fi yeroo jijjiiramni siyaasaa fi hawaasummaa guddaan bulche. Inniifi mootittii Maariyaam ijoollee jaha godhatan.
‎
‎ Ilmaan isaanii lama dhuma irratti mootii taʼan.
‎
‎ Angafni Edwaard, Joorji 5ffaan Guraandhala 20, 1936 erga du'ee booda mootii Edwaard 8ffaa ta'e.
‎
‎ Bulchiinsi Edwaard haala ajaaʼibsiisaa taʼeen gabaabaa ture. Muddee 1936, osoo gonfoo hin kaa'amin dura teessoo mootummaa gadhiise.
‎
‎ Erga Edwaard aangoo gadhiisee booda obboleessi isaa quxisuun Albart maqaa mootummaa Joorji 6ffaa fudhate.
‎
‎ Joorji 6ffaan bara 1936 irraa eegalee hanga bara 1952tti du'utti bulchaa kan ture yoo ta'u, intalli isaa hangafaa Elizaabeet 2ffaan bakka buute.
‎
‎ Kanaaf Joorji 5ffaan abbaa mootota Ingilizii lamaa ture:
‎
‎ Edwaard 8ffaa — 1936
‎ Joorji 6ffaa — 1936–1952
‎
‎ Keessumaa obbolaan lamaan kun waggaa tokko keessatti mootii waan taʼaniif seenaan isaanii kan hin baratamne dha. Bulchiinsi Edwaard aangoo gadhiisuu isaa dura guyyoota 325 qofa kan ture yoo ta'u, sana booda Joorji 6ffaan isa bakka bu'e.
‎
‎ --- .
‎
‎ Mootota Torba, Ijoollee Kudha Shan Mootii Ta'an
‎
‎ Abbootiin mootii torban tartiiba yerootiin yeroo kaaʼaman, akkaataan sun nama hawwata:
‎
‎ Wiliyaam I
‎ → Wiliyaam 2ffaa
‎ → Heenrii I
‎
‎ Heenrii II
‎ → Riichaard I
‎ → Yohaannis
‎
‎ Heenrii 8ffaa
‎ → Edwaard 6ffaa
‎ → Maariyaam I
‎ → Elizaabeet I
‎
‎ Chaarlis I
‎ → Chaarlis 2ffaa
‎ → Yaaqoob 2ffaa
‎
‎ Yaaqoob II
‎ → Maariyaam 2ffaa
‎ → Anne jedhamti
‎
‎ Joorji III
‎ → Joorji 4ffaa
‎ → Wiliyaam IV
‎
‎ Joorji V. jedhamuun beekama
‎ → Edwaard 8ffaa
‎ → Joorji 6ffaa
‎
‎ Mootonni torban kun walitti qabamanii ijoollee kudha shan kan qaban yoo ta’u, isaanis gara mootota Ingilaandi, Biriteen Guddittii ykn Yunaayitid Kingidam ta’aniiru.
‎
‎ Isaan keessaa afur, jechuunis Wiliyaam I, Heenrii 2ffaa, Chaarlis 1ffaa fi Joorji 3ffaan ijoollee dhiiraa lama kan qaban yoo ta’u, isaanis wal duraa duubaan mootota ta’aniiru.
‎
‎ Yaaqoob 2ffaan ijoollee durbaa lama kan qabu yoo ta’u, isaanis mootota bulchaa kan turan yoo ta’u, Joorji 5ffaan immoo ijoollee dhiiraa lama kan waggaa adda ta’e tokko keessatti mootota ta’an qaba ture.
‎
‎ Henrii 8ffaan garee kana keessatti haala baay’ee hin baratamne ta’ee hafeera: ijoolleen isaa sadii—ilmaafi ijoollee durbaa lama—hundi isaanii mootota Ingilaandi ta’an.
‎
‎ Seenaan isaanii akka agarsiisutti, wal-duraa duubaan mootii dhimma salphaa abbaan tokko kallattiin ilma isaa angafaatiif gonfoo dabarsuu yeroo muraasa ture. Duuti dhaaltota malee, waraanni biyya keessaa, waldhabdeen amantii, baqachuu, aangoo gadhiisuu, jeequmsa siyaasaa fi jijjiiramni walduraa duubaan dhufu adeemsa sirna mootummaa tokkoo guutummaatti jijjiiruu danda’a.
‎
‎ Wiliyaam Injifataa irraa kaasee hanga Joorji 5tti abbootiin kun waan dinqisiisaa tokko qooddataniiru:
‎
‎ Ijoolleen isaanii dhiiga mootii qofa hin dhaalne—itti fufanii gonfoo uffachuuf deeman. 👑
‎
‎ Afaan Oromoo Ingilizii Mootii MoototaafiMootirootaa
‎
‎

Yaa’ii 18ffaan BRICS waltajjii sagalee Itiyoophiyaa sadarkaa addunyaatti akkaan ol kaasedha - obbo Shimallis Hayiluu

Yaa’ii 18ffaan hoggantoota biyyoota miseensa BRICS waltajjii sagalee Itiyoophiyaa sadarkaa addunyaatti akkaan ol kaasedha jedhan Qorataa Olaanaan Inistiityuutii Ministeera Dhimma Alaa obbo Shimallis Hayiluun.

Ajandaaleen Yaa’ii 18ffaa BRICS irratti dhiyaatan kaayyoo fi karoora biyyaalessaa Itiyoophiyaa waliin hidhata cimaa qaba jedhan obbo Shimallis Hayiluun.

BRICS dhaabbata madaala haala siyaasa, diinagdee fi hawaasummaa addunyaa si’anaa eeguuf hundaa’e ta’uu ibsan.

Dhaabbata biyyoonni guddachaa jiran mirga isaanii kabachiisuuf hundeessan akka ta’e himan.

Yaa’ii 18ffaanis mata duree, ‘cichoomina, kalaqa, tumsaa fi Itti fufiinsa ijaaruu’ jedhuun kan taa’ame ta’uu isaan karoora fi mul’ata biyyaalessaa milkeessuuf gahee olaanaa qabaachuu ibsan.

Ajandaaleen yaa’ichaan irratti waliigalame hundi karooraa Itiyoophiyaan baafattee irratti hojjetaa jirtu waan ta’eef Itiyoophiyaaf milkaa’ina olaanaa ta’uu dubbatan.

Kanaaf yaa’ichi karoora Itiyoophiyaaf beekamtii guutuu kennuu eeran.

Imaammanni alaa Itiyoophiyaa dantaa ofii qixa sirriin eegsisuu fi kabachiisurratti kan hundaa’e waan ta’eef yaa’ichis dhimmoota kana cimsee deeggara jedhan.

Ministirri Muummee FDRI Dooktar Abiy Ahimad yaa’icharratti yaadni dhiyeessan guutummaatti hirmaattoota yaa’ichaan deeggarsa argachuu isaa ibsan.

Gaaffiin karra galaanaa, karoorri guddina Teeknooloojii, gaaffiin miseensummaa Dhaabbata Daldala Addunyaa fi jijjiirama qabeenya qilleensaa qolachuu Itiyoophiyaa yaa’ichaan deeggarsa guutuu argachuu kaasan.

Gama biroon mariin gamlameen yaa’icha cinatti hoggantoota biyyoota garaagaraa waliin taasifame olka’iinsa dippiloomaasii Itiyoophiyaa kan mirkaneessan turan jedhan.

Itiyoophiyaan bakka buutuu Arfikaa ta’uun sagaleen ishee sadarkaa addunyaatti kan dhaga’ame waltajjii bu’aa qabeessa ture jedhan.

Itiyoophiyaan yaa’icharratti bu’aalee dippiloomaasii hedduu baasii salphaan milkeessuu dandeesserti jechuun eeran.