healthy habits

लु (Heat Stroke) लाग्नबाट बच्न यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्:
☀️ दिउँसो ११ बजेदेखि ४ बजेसम्म सकेसम्म घाममा धेरै नबस्नुहोस्।
💧 प्रशस्त पानी पिउनुहोस्। तिर्खा नलागे पनि बेला-बेलामा पानी पिउनु राम्रो हुन्छ।
🥤 झोलिलो खानेकुरा, जस्तै जाउलो, सुप, फलफूलको रस, नरिवल पानी आदि सेवन गर्नुहोस्।
👕 हल्का र फुस्रो रंगका सुती कपडा लगाउनुहोस्।
🧢 बाहिर जाँदा छाता, टोपी वा क्याप प्रयोग गर्नुहोस्।
🏠 सकेसम्म चिसो र हावापानी चल्ने ठाउँमा बस्नुहोस्।
🚫 मदिरा तथा धेरै क्याफिन भएका पेय पदार्थ धेरै नखानुहोस्, किनकि यसले शरीरमा पानीको कमी गराउन सक्छ।
लु लागेका लक्षणहरू:
अत्यधिक ज्वरो (४०°C वा बढी)
टाउको दुख्ने
चक्कर लाग्ने
कमजोरी वा बेहोस हुने
छाला तातो र सुख्खा हुने
यी लक्षण देखिएमा व्यक्तिलाई तुरुन्त चिसो ठाउँमा सारेर पानी वा झोलिलो पदार्थ दिनुहोस् र स्वास्थ्य संस्थामा

अहिले नेपालमा अत्यधिक गर्मी बढेको छ। विशेषगरी तराई क्षेत्र र भित्री मधेशमा तापक्रम उच्च विन्दुमा पुगेको छ, जहाँ कैयौँ ठाउँको तापक्रम 40देखि 44 सम्म वा सोभन्दा माथि रेकर्ड गरिएको छ।
​काठमाडौँ उपत्यका र पहाडी क्षेत्रहरूमा पनि विगतका वर्षहरू भन्दा निकै तातो महसुस भइरहेको छ, जहाँ तापक्रम 32{C} देखि 35{C} को आसपास पुग्ने गरेको छ।
​मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन्:
​लु (Heat Wave): तराईका जिल्लाहरू (जस्तै: भैरहवा, नेपालगन्ज, धनगढी, वीरगन्ज, र जनकपुर) मा दिउँसोको समयमा तातो हावा (लु) चलिरहेको छ।
​प्रदूषण र तुवाँलो: केही ठाउँमा लामो समयदेखि पानी नपरेका कारण वायुमण्डलमा धुलो र तुवाँलो जमेर दिउँसोको समयमा उकुसमुकुस अझ बढेको छ।
​राहतको सम्भावना: पूर्वी नेपालका केही पहाडी भूभागमा सामान्य बदली र हल्का वर्षा भए पनि मध्य र पश्चिमी नेपालमा तत्कालै ठुलो पानी परेर गर्मी घट्ने सम्भावना न्यून देखिन्छ।
​यो गर्मीमा सुरक्षित रहने केही उपायहरू:
​हाइड्रेटेड रहनुहोस्: तिर्खा नलागे पनि समय-समयमा पानी, कागती पानी, वा नरिवलको पानी पिउने गर्नुहोस्।
​घामबाट बच्नुहोस्: दिउँसो ११ बजेदेखि दिउँसो ४ बजेसम्मको चर्को घाममा विना काम बाहिर ननिस्कनुहोस्। निस्कनै परे छाता, चस्मा, र पातलो सुती (cotton) को कपडा प्रयोग गर्नुहोस्।
​खानपानमा ध्यान: बासी, चिल्लो र धेरै मसलादार खानेकुरा भन्दा सजिलै पच्ने र पानीको मात्रा बढी भएका मौसमी फलफूल (तरबुजा, खरबुजा) खानुहोस्।

भनेको Urinary Tract Infection हो।
यसलाई नेपालीमा “पिसाबको नलीमा संक्रमण” भनिन्छ।
*यो संक्रमण पिसाब सम्बन्धी अंगहरूमा हुन्छ:
-मिर्गौला (kidney)
-मूत्रवाहिनी (ureter)
-मूत्राशय (bladder)
-पिसाब नली (urethra)

*सामान्य लक्षणहरू
-पिसाब गर्दा पोल्ने वा दुख्ने
-बारम्बार पिसाब लाग्ने
-पिसाब गन्हाउने वा धमिलो हुने
-तल्लो पेट दुख्ने
-कहिलेकाहीँ ज्वरो आउने
*कारण
-धेरैजसो ब्याक्टेरियाका कारण हुन्छ,
-विशेषगरी महिलामा बढी देखिन्छ।
*उपचार
-धेरै पानी पिउने
-डाक्टरले दिएको एन्टिबायोटिक खाने
-सफाइमा ध्यान दिने
-यदि ज्वरो धेरै आउँछ, कम्मर दुख्छ, वा पिसाबमा रगत देखिन्छ भने तुरुन्त डाक्टर देखाउनु राम्रो हुन्छ।

नेपालमा गर्मी र वर्षायाममा सर्पदंश (Snakebite) को जोखिम एकदमै धेरै हुन्छ। सर्पले टोक्दा सही समयमा सही उपचार नपाए ज्यान जान सक्छ। त्यसैले, सर्पले टोकेमा के गर्ने र कुन सर्पको असर कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा थाहा पाउनु एकदमै जरुरी छ।
​१. सर्पले टोकेमा तुरुन्तै के गर्ने? (First Aid - प्राथमिक उपचार)
​सर्पले टोकेको व्यक्तिको ज्यान जोगाउन 'Right' सूत्र अपनाउनुपर्छ:
​R = Reassure (सान्त्वना दिने): आत्तिएमा मुटुको धड्कन बढ्छ र विष शरीरमा चाँडो फैलिन्छ। त्यसैले बिरामीलाई नआत्तिन ढाडस दिनुपर्छ।
​I = Immobilize (अङ्गलाई स्थिर राख्ने): टोकेको हात वा खुट्टालाई कत्ति पनि चलाउनु हुँदैन। काम्रो (Splint) वा कपडाको झोल बनाएर अङ्गलाई हलचल हुन नदिने।
​G = Get to Hospital (तुरुन्तै अस्पताल लैजाने): एन्टिस्नेक भेनम (Anti-Snake Venom) एन्टिबायोटिक पाइने र भेन्टिलेटर सुविधा भएको नजिकैको सर्पदंश उपचार केन्द्र वा अस्पतालमा तुरुन्तै लैजाने।
​H = Tell the Doctor (डाक्टरलाई बेलिबिस्तार लाउने): सर्प कस्तो देखिन्थ्यो, कति बजे टोकेको र के-कस्ता लक्षण देखिए, डाक्टरलाई स्पष्ट रूपमा भन्ने।
​⚠️ सर्पले टोक्दा के नगर्ने? (भ्रम र गल्तीहरू)
​टोकेको ठाउँभन्दा माथि कसिलो डोरी वा कपडाले बाँध्ने (Tourniquet) गल्ती नगर्नुहोस्। यसले गर्दा उक्त अङ्गमा रक्तसञ्चार बन्द भई हात-खुट्टा नै काट्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ।
​टोकेको ठाउँमा ब्लेड वा चक्कुले नकाट्ने र मुखले चुसेर विष निकाल्ने प्रयास कहिल्यै नगर्ने।
​धामीझाँक्री, झारफुक वा जडीबुटीको चक्करमा लागेर समय बर्बाद नगर्ने।
​२. कुन सर्पले टोक्दा के हुन्छ? (विषालु सर्प र तिनका लक्षण)
​नेपालमा पाइने विषालु सर्पहरूलाई मुख्यत: दुई समूहमा बाँड्न सकिन्छ, जसले शरीरमा फरक-फरक असर गर्छन्:
​क) न्यूरोटक्सिक (Neurotoxic) - स्नायु प्रणालीमा असर गर्ने
​यस्तो विषले सिधै मानिसको दिमाग र श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर गर्छ। नेपालमा पाइने गोमन (Cobra) र करैत (Krait) सर्पहरू यस अन्तर्गत पर्दछन्।
​करैत (Krait): यो सर्पले प्राय: राति सुतेको बेला टोक्छ। यसको टोकाइमा दुखाइ खासै हुँदैन र टोकेको खत (Fang marks) पनि सानो हुने भएकाले कतिपयलाई सर्पले टोकेको पत्तै हुँदैन।
​लक्षणहरू:
​अचानक पेट धेरै दुख्ने वा बान्ता हुने।
​आँखाको ढकनी भारी हुने वा आँखा खोल्न नसकिने (Ptosis)।
​बोल्न र थुक निल्न गाह्रो हुने।
​घाँटीका मांसपेशी कमजोर भएर टाउको अड्याउन नसकिने।
​अन्त्यमा, श्वासप्रश्वास बन्द भएर बिरामीको मृत्यु हुन सक्छ।
​ख) हेमोटक्सिक (Haemotoxic) - रक्तसञ्चार प्रणालीमा असर गर्ने
​यस्तो विषले रगत जम्ने प्रक्रियालाई बिगारिदिन्छ र शरीरका विभिन्न अंगबाट रक्तस्राव गराउँछ। नेपालमा पाइने हरेउ (Pit Viper) र रसेल्स भाइपर (Russell's Viper) यस अन्तर्गत पर्दछन्।
​लक्षणहरू:
​टोकेको ठाउँमा असह्य दुखाइ हुने, अत्यधिक सुन्निने र निलो वा कालो डाम बस्ने।
​घाउ वा गिजा, नाक र पिसाबबाट रगत बग्न थाल्ने।
​रगत बग्ने क्रम नरोकिँदा आन्तरिक रक्तस्राव (Internal bleeding) हुने।
​किड्नी (मृगौला) फेल हुन सक्ने।
​३. के सबै सर्प विषालु हुन्छन्?
​हुँदैनन्। नेपालमा पाइने अधिकांश सर्पहरू (जस्तै: धामन, ढोडिया आदि) विषरहित हुन्छन्।
​विष नभएको सर्पले टोक्दा: टोकेको ठाउँमा अलिअलि दुख्ने वा सामान्य सुन्निने मात्र हुन्छ, अन्य कुनै गम्भीर लक्षण देखिँदैन।
​तर, सामान्य मानिसलाई विषालु र विषरहित सर्प चिन्न गाह्रो हुने भएकाले जुनसुकै सर्पले टोके पनि सिधै अस्पताल जानु नै सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो।